Tôi muốn viết chia sẻ này theo cách hơi học thuật một chút. Vì trong lòng dành ra không ít hảo cảm trân trọng cho ý nghĩa đằng sau cách thiết kế, xây dựng và vận hành của khu nghỉ dưỡng Cao Lan Hamlet.
Tôi muốn nói về những căn nhà sàn gỗ tại Cao Lan Hamlet, giá trị sinh tồn và lưu giữ của chúng với văn hóa Cao Lan, một phần đáng bảo tồn của văn hóa dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
Xã hội hiện đại gắn liền với tốc độ đô thị hóa và thương mại hóa du lịch. Mặt tốt là mở ra nhiều cơ hội cho xã hội phát triển, mang lại việc làm, lối sống mới, tư duy hiện đại và điều kiện học tập sinh hoạt mới cho con người. Mặt trái chính là sự mai một của nhiều giá trị truyền thống văn hóa lâu đời. Chúng đang dần bị thay thế bởi những mô hình mới, đồng nhất và thiên về tính tiện nghi ngắn hạn.
Nói sâu hơn về kiến trúc.
Ta có thể thấy mà không cần phải đọc qua các số liệu nghiên cứu phức tạp, rằng: nhiều ngôi nhà cũ bị tháo dỡ để nhường chỗ cho bê tông, kính và các thiết kế hiện đại. Nhiều không gian văn hóa từng gắn với ký ức cộng đồng đang dần biến mất khỏi đời sống thường nhật. Tuy nhiên, sự phủ định, thay thế nào cũng cần có điểm dừng nếu không muốn dẫm chân vào chính giá trị nguyên bản, điều này đúng cả với cá nhân, môi trường, quốc gia và văn hóa.
Vì vậy, đi đôi với sự phát triển nhanh, cấp tiến, nhu cầu bảo tồn bản sắc địa phương, gìn giữ di sản kiến trúc và tái sinh các giá trị văn hóa truyền thống cũng trở thành một xu hướng phát triển bền vững được quan tâm tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, ở tầm quốc gia lẫn đơn vị, tổ chức và cá nhân.
Tại Cao Lan Hamlet, tinh thần ấy đang được hiện thực hóa thông qua dự án tái sinh văn hóa Cao Lan, một hướng đi đặt trọng tâm vào việc bảo tồn, trùng tu và tái sử dụng các ngôi nhà sàn truyền thống như một phần của hệ sinh thái nghỉ dưỡng gắn với văn hóa bản địa.
Ý nghĩa đằng sau những ngôi nhà sàn Cao Lan
Trong nhận thức phổ biến, cái mới thường được xem là biểu tượng của phát triển, còn cái cũ dễ bị gắn với sự lạc hậu. Tuy nhiên, đối với kiến trúc văn hóa truyền thống, giá trị của công trình không chỉ nằm ở chức năng sử dụng, mà còn nằm ở chiều sâu ký ức, dấu ấn cộng đồng và những lớp lịch sử được lưu giữ qua thời gian. Một ngôi nhà cũ không đơn thuần là nơi trú ngụ vật lý, mà còn là không gian chứa đựng tập quán sinh hoạt, tư duy thẩm mỹ, phương thức ứng xử với thiên nhiên và cả bản sắc của một vùng đất.
Những ngôi nhà sàn tại Cao Lan Hamlet đi theo tinh thần ấy. Phần lớn được phục dựng và trùng tu từ các kết cấu nhà gỗ truyền thống, các công trình này không hướng đến việc tái tạo hiện đại hóa hoàn toàn mới, mà ưu tiên giữ lại tối đa giá trị nguyên bản trong cấu trúc, vật liệu và cảm giác không gian.
Từ hệ khung gỗ, mái nhà, bậc thang cho đến cách bố trí khoảng hiên mở ra thiên nhiên, tất cả đều phản ánh tư duy kiến trúc gắn bó mật thiết với môi trường sống vùng cao nguyên. Đáng chú ý, việc trùng tu dài hạn tốn nhiều công sức này không chỉ nhằm mục tiêu phục vụ đón khách hay phát triển du lịch. Xa hơn, gắn với ý nghĩa nhân văn và để theo đuổi sự phát triển bền vững trong kinh doanh, với nhà đầu tư ở Cao Lan Hamlet, đây còn là một cách tiếp cận bảo tồn văn hóa theo hướng tái sinh thay vì đóng băng và tận dụng.
Nhiều nghiên cứu về bảo tồn di sản hiện đại cho rằng di sản văn hóa chỉ thật sự tồn tại bền vững khi tiếp tục được đưa vào đời sống đương đại, được sử dụng, tương tác và tạo ra giá trị mới cho cộng đồng. Nếu một công trình chỉ được giữ lại như hiện vật trưng bày mà không còn kết nối với đời sống con người, giá trị văn hóa của nó rất dễ trở nên tách rời thực tiễn. Lâu dần trở nên mất ý nghĩa, không được xem trọng và nhớ đến.
Trong bối cảnh đó, mô hình của Cao Lan Hamlet cho thấy một hướng tiếp cận đáng quý: biến không gian kiến trúc truyền thống trở thành nơi nghỉ dưỡng, trải nghiệm và kết nối với thiên nhiên, đồng thời vẫn duy trì được tinh thần văn hóa nguyên bản. Khách lưu trú không chỉ “ở” trong một căn nhà gỗ, mà còn trải nghiệm một nhịp sống khác, nơi con người sống chậm hơn, gần thiên nhiên hơn và có cơ hội cảm nhận chiều sâu của không gian truyền thống.
Về nhà sàn truyền thống Cao Lan ở Cao Lan Hamlet
Những căn nhà sàn ở Cao Lan không quá cầu kỳ về hình thức. Chúng không mang lại cảm giác xa hoa hay hào nhoáng như nhiều mô hình nghỉ dưỡng hiện đại. Ngược lại, có sự cũ kỹ, đơn thuần và chất phát, từ gỗ, màu thời gian và âm thanh phát ra khi bước chân trên sàn. Cảm giác gần gũi này tôi cho rằng hình thành từ thời gian, và chính sự tồn tại lâu đời trong ký ức cộng đồng về hai từ “nhà sàn” và “Cao Lan”.
Trong tâm lý học môi trường, nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng con người có xu hướng cảm thấy an toàn và kết nối hơn trong các không gian mang tính tự nhiên, thủ công và giàu dấu ấn văn hóa. Nhà nghiên cứu Yi-Fu Tuan từng cho rằng con người không chỉ sống trong không gian, mà còn sống trong nơi chốn, tức những không gian có ký ức, cảm xúc và ý nghĩa gắn bó. Đó cũng là lý do nhiều người khi đến Cao Lan Hamlet thường có cảm giác thân thuộc dù là lần đầu đặt chân tới.
Với hành trình tái sinh văn hóa Cao Lan, từng ngôi nhà sàn gắn với giá trị du lịch bền vững
Bên cạnh giá trị tinh thần, dự án tái sinh văn hóa Cao Lan còn phản ánh xu hướng phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn tài nguyên văn hóa bản địa. Trong nhiều năm gần đây, các mô hình du lịch trải nghiệm văn hóa và nghỉ dưỡng sinh thái đang ngày càng được quan tâm, đặc biệt trong bối cảnh du khách hiện đại có nhu cầu tìm kiếm những trải nghiệm chân thực thay vì các sản phẩm du lịch đại trà. Điều này đòi hỏi các điểm đến không chỉ cung cấp dịch vụ lưu trú, mà còn phải tạo ra bản sắc riêng dựa trên tài nguyên văn hóa và thiên nhiên của địa phương. Thay vì phá bỏ hoàn toàn các cấu trúc cũ để xây dựng mới, việc tái sử dụng và phục dựng nhà sàn góp phần giảm thiểu tác động môi trường, tiết kiệm tài nguyên vật liệu và giữ lại diện mạo văn hóa của vùng đất.
Quan trọng hơn, đây còn là một cách gìn giữ ký ức cộng đồng trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh chóng. Khi những công trình cũ biến mất, điều mất đi không chỉ là kiến trúc, mà còn là các lớp ký ức gắn với đời sống, tập quán và lịch sử địa phương. Một ngôi nhà sàn cũ có thể lưu giữ trong đó nhiều thế hệ sinh hoạt, những câu chuyện gia đình, cách con người ứng xử với khí hậu, với thiên nhiên và với nhau. Những giá trị ấy rất khó đo lường bằng kinh tế, nhưng lại có ý nghĩa lớn đối với bản sắc văn hóa lâu dài.
Lời kết
Với cá nhân tôi, người đã biết khá rõ về hành trình thành lập, dựg xây Cao Lan Hamlet, dự án tái sinh văn hóa tại Cao Lan Hamlet không chỉ là một hoạt động cải tạo kiến trúc, mà còn là nỗ lực xây dựng một mô hình phát triển hài hòa giữa bảo tồn và hiện đại hóa. Trong đó, cái cũ không bị xem là lỗi thời, mà được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên văn hóa cần được tiếp tục nuôi dưỡng.
